อุรุเวลาUruvelā · Bodh Gaya

สมัยที่พระโพธิสัตว์บำเพ็ญทุกรกิริยา มีหญิงสาวชื่อสุชาดาเกิดในเรือนของเสนากุฎุมพี ที่อุรุเวลาเสนานิคม เมื่อโตขึ้นได้ตั้งความปรารถนาที่ต้นไทรต้นหนึ่งว่า ถ้าได้ไปอยู่ในตระกูลที่มีชาติเสมอกันและได้บุตรชายในครรภ์แรก จะทำพลีกรรมด้วยทรัพย์หนึ่งแสนทุกปี ความปรารถนานั้นก็สำเร็จ

เมื่อพระโพธิสัตว์บำเพ็ญทุกรกิริยาครบปีที่หก นางตั้งใจจะทำพลีกรรมในวันเพ็ญเดือนหก ก่อนหน้านั้นนางปล่อยแม่โคหนึ่งพันตัวไปกินหญ้าในป่าชะเอม แล้วให้แม่โคห้าร้อยตัวดื่มนมของฝูงนั้น ให้สองร้อยห้าสิบตัวดื่มนมของห้าร้อยตัว ทำเช่นนี้ลดหลั่นลงไปจนเหลือแม่โคแปดตัวที่ดื่มนมของสิบหกตัว เพื่อให้ได้น้ำนมที่ข้นและมีโอชะที่สุด

เช้ามืดวันวิสาขบูรณมี นางลุกขึ้นให้รีดนมแม่โคแปดตัวนั้น น้ำนมไหลลงภาชนะใหม่เองโดยที่ลูกโคยังไม่ได้ดูด นางจึงตักนมใส่ภาชนะ ก่อไฟและหุงด้วยมือของตนเอง ขณะหุง ฟองใหญ่ผุดขึ้นวนเวียนเป็นทักษิณาวัฏ ไม่มีหยดใดหกออกนอกภาชนะ และไม่มีควันขึ้นจากเตา ท้าวจตุโลกบาลมาอารักขาเตา ท้าวมหาพรหมกั้นฉัตร ท้าวสักกะเติมฟืน เทวดาทั้งหลายรวบรวมโอชะจากทวีปทั้งสี่ใส่ลงในข้าวปายาสนั้น อรรถกถาอธิบายว่าในเวลาอื่นเทวดาใส่โอชะลงในคำข้าว แต่ในวันตรัสรู้และวันปรินิพพานใส่ลงในหม้อทีเดียว

นางสุชาดาเห็นความอัศจรรย์เช่นนั้นในวันเดียว จึงสั่งนางปุณณาทาสีให้รีบไปปัดกวาดเทวสถานที่โคนต้นไทร เรื่องต่อจากนั้นอยู่ในหัวข้อวัดสุชาดาและต้นไทร

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๖ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

คืนนั้นพระโพธิสัตว์ทรงสุบินนิมิตใหญ่ห้าประการ ทรงพิจารณาแล้วแน่พระทัยว่าวันนี้จะได้ตรัสรู้ เมื่อรุ่งเช้าจึงเสด็จมาประทับที่โคนต้นไทรนั้น พระรัศมีทำให้ทั้งต้นสว่างไสว

นางปุณณาทาสีมาถึง เห็นพระโพธิสัตว์ประทับผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก และเห็นทั้งต้นไม้เป็นสีทองด้วยพระรัศมี จึงคิดว่าเทวดาลงจากต้นไม้มานั่งรอรับพลีกรรมด้วยตนเอง แล้วรีบกลับไปบอกนางสุชาดา นางสุชาดาดีใจ ยกนางปุณณาขึ้นเป็นธิดาคนโตและให้เครื่องประดับอย่างธิดา

นางสุชาดาคิดว่าวันจะได้เป็นพระพุทธเจ้าควรได้ถาดทองราคาแสนหนึ่ง จึงให้นำถาดทองมา ข้าวปายาสทั้งหมดกลิ้งลงถาดเหมือนน้ำกลิ้งจากใบบัว เต็มถาดพอดี นางเอาถาดทองอีกใบครอบ ห่อด้วยผ้าขาว แต่งกายด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทูนถาดไปที่ต้นไทร เห็นพระโพธิสัตว์แล้วสำคัญว่าเป็นเทวดา จึงค้อมกายเดินเข้าไป วางถาดลง เปิดฝา ถือคนทีทองใส่น้ำหอมยืนรออยู่ใกล้ ๆ

บาตรดินที่ฆฏิการมหาพรหมถวายไว้ ซึ่งไม่เคยห่างพระโพธิสัตว์ตลอดมา ได้หายไปในขณะนั้น พระโพธิสัตว์ไม่เห็นบาตร จึงเหยียดพระหัตถ์ขวาออกรับน้ำ นางสุชาดาวางถาดทองข้าวปายาสลงในพระหัตถ์ของพระมหาบุรุษ พระมหาบุรุษทอดพระเนตรนางสุชาดา นางกำหนดอาการได้ จึงไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่เจ้า ขอท่านรับสิ่งที่ข้าพเจ้าสละถวายแล้วไปตามพระประสงค์เถิด ขอให้ความปรารถนาของท่านสำเร็จเหมือนที่ของข้าพเจ้าสำเร็จแล้ว แล้วจากไปโดยไม่อาลัยถาดทองราคาแสนนั้น เหมือนทิ้งภาชนะดินเก่า

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๖ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

พระโพธิสัตว์ลุกจากที่ประทับ ทำประทักษิณต้นไม้ แล้วถือถาดไปยังฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ท่าชื่อสุปติฏฐิตะ ซึ่งอรรถกถาว่าเป็นท่าที่พระโพธิสัตว์หลายแสนพระองค์ลงสรงในวันตรัสรู้ ทรงวางถาดไว้ที่ฝั่ง ลงสรงน้ำ แล้วครองผ้าอย่างบรรพชิต ประทับผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ปั้นข้าวเป็นสี่สิบเก้าคำ ขนาดเท่าผลตาลสุก แล้วเสวยข้าวมธุปายาสจนหมด อรรถกถาว่าข้าวมื้อนี้เป็นอาหารตลอดเจ็ดสัปดาห์ที่ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑล ในระหว่างนั้นไม่มีอาหารอื่น ไม่สรงน้ำ ไม่ชำระพระโอษฐ์ และไม่ถ่ายพระบังคน

เสวยแล้วทรงจับถาดทองอธิษฐานว่า ถ้าวันนี้จะได้เป็นพระพุทธเจ้า ขอถาดใบนี้ลอยทวนกระแสน้ำ ถ้าไม่ได้ ขอให้ลอยตามกระแส แล้วลอยถาดไป ถาดลอยตัดกระแสออกไปถึงกลางแม่น้ำ แล้วลอยทวนกระแสไปราวแปดสิบศอก เร็วเหมือนม้าฝีเท้าดี จากนั้นจมลงที่น้ำวนแห่งหนึ่ง ลงไปถึงภพของกาฬนาคราช กระทบถาดของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ก่อนส่งเสียงดัง แล้ววางรองอยู่ใต้ถาดเหล่านั้น กาฬนาคราชได้ยินเสียงจึงกล่าวว่า เมื่อวานพระพุทธเจ้าเพิ่งเกิดขึ้นองค์หนึ่ง วันนี้เกิดอีกองค์หนึ่งแล้ว แล้วกล่าวสดุดีหลายร้อยบท อรรถกถาเล่าว่า สำหรับกาฬนาคราช เวลาที่แผ่นดินผุดสูงขึ้นหนึ่งโยชน์สามคาวุตนั้น รู้สึกเหมือนเพิ่งเป็นเมื่อวานหรือวันนี้

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๖ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

พระโพธิสัตว์ทรงพักกลางวันในดงสาละที่ออกดอกบานริมฝั่งแม่น้ำ ตอนเย็นเวลาดอกไม้หลุดจากขั้ว เสด็จมุ่งไปยังต้นโพธิ์ตามถนนกว้างแปดอุสภะที่เทวดาตกแต่งไว้ นาค ยักษ์ และสุบรรณบูชาด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ ระหว่างทาง พราหมณ์ชื่อโสตถิยะผู้หาบหญ้าเดินสวนมา รู้อาการของพระมหาบุรุษ จึงถวายหญ้าแปดกำ

พระโพธิสัตว์รับหญ้าแล้วขึ้นสู่โพธิมณฑล ประทับยืนด้านทิศใต้ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ แผ่นดินด้านนั้นยุบลงอีกด้านหนึ่งฟูขึ้น จึงทรงเห็นว่าไม่ใช่ที่ตรัสรู้ ทรงเวียนประทักษิณไปยืนด้านทิศตะวันตก ด้านทิศเหนือ ก็เป็นเช่นเดียวกัน จนมาถึงด้านทิศตะวันออก ประทับยืนผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก อรรถกถาว่าที่ตั้งบัลลังก์ของพระพุทธเจ้าทั้งปวงอยู่ด้านทิศตะวันออก ที่นั้นจึงไม่หวั่นไหว

ทรงจับปลายหญ้าสะบัดออก หญ้าก็เรียงตัวเป็นบัลลังก์ยาวสิบสี่ศอก งามจนช่างฝีมือดีก็ทำไม่ได้ พระโพธิสัตว์ประทับนั่งขัดสมาธิ ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ให้ลำต้นโพธิ์อยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ แล้วทรงอธิษฐานว่า แม้เนื้อและเลือดในกายจะเหือดแห้งไป เหลือแต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ตาม ถ้ายังไม่บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ จะไม่ทำลายบัลลังก์นี้ แล้วประทับนั่งขัดสมาธิบนอปราชิตบัลลังก์ ซึ่งแม้ฟ้าผ่าลงร้อยครั้งก็ไม่แตก

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๖–๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

เมื่อทรงเปล่งอุทานบนบัลลังก์ชัยแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ทรงท่องเที่ยวมาสี่อสงไขยแสนกัปก็เพราะบัลลังก์นี้ ทรงตัดศีรษะ ควักนัยน์ตา ควักเนื้อหัวใจให้ทาน และทรงให้บุตรอย่างชาลีกุมาร ธิดาอย่างกัณหาชินา และภรรยาอย่างพระนางมัทรีไปเป็นทาสของผู้อื่น ก็เพราะบัลลังก์นี้ บัลลังก์นี้คือบัลลังก์ชัยอันประเสริฐ ตราบใดความดำริของเรายังไม่บริบูรณ์ เราจะไม่ลุกขึ้น

จึงประทับนั่งเข้าสมาบัติหลายแสนโกฏิอยู่บนบัลลังก์นั้นตลอดสัปดาห์ ซึ่งตรงกับที่พระวินัยกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบัลลังก์เดียว เสวยวิมุตติสุขตลอด ๗ วัน

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

เมื่อครบสัปดาห์แรก เทวดาบางพวกสงสัยว่า วันนี้พระสิทธัตถะคงยังมีกิจที่ต้องทำอยู่ เพราะยังไม่ละความอาลัยในบัลลังก์ พระศาสดาทรงทราบ จึงเสด็จขึ้นสู่อากาศแสดงยมกปาฏิหาริย์เพื่อระงับความสงสัยนั้น อรรถกถาอธิบายว่า ปาฏิหาริย์ที่ทรงแสดงที่มหาโพธิมณฑล ที่สมาคมพระญาติ และที่สมาคมชาวปาตลีบุตร ล้วนเป็นแบบเดียวกับยมกปาฏิหาริย์ที่โคนต้นคัณฑามพะ

ครั้นระงับความสงสัยของเทวดาแล้ว จึงประทับยืนทางทิศเหนือของบัลลังก์ เยื้องไปทางทิศตะวันออกเล็กน้อย ทรงดำริว่า บนบัลลังก์นี้เองที่เราแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ แล้วทอดพระเนตรบัลลังก์ อันเป็นที่บรรลุผลแห่งบารมีที่ทรงบำเพ็ญมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัป โดยไม่กะพริบพระเนตร ยับยั้งอยู่หนึ่งสัปดาห์ ที่นั้นจึงชื่อว่าอนิมิสเจดีย์

หมายเหตุ: ต้นฉบับบาลีระบุว่าทอดพระเนตร “บัลลังก์” (ปลฺลงฺกํ) ส่วนที่นิยมเล่ากันว่าทอดพระเนตรต้นโพธิ์ ตรงกับบันทึกของพระถังซัมจั๋งด้านล่าง

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

ต่อจากนั้น ทรงเนรมิตที่จงกรมขึ้นระหว่างบัลลังก์กับที่ประทับยืนในสัปดาห์ที่สอง แล้วทรงเดินจงกรมบนรัตนจงกรมซึ่งยาวไปทางทิศตะวันออกและตะวันตก ยับยั้งอยู่หนึ่งสัปดาห์ ที่นั้นจึงชื่อว่ารัตนจงกรมเจดีย์

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ (ข้อความตอนนี้ในคัมภีร์สั้นเพียงเท่านี้) · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

ในสัปดาห์ที่สี่ เทวดาเนรมิตเรือนแก้วถวายทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของต้นโพธิ์ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนบัลลังก์ในเรือนแก้วนั้น ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก และโดยเฉพาะสมันตปัฏฐานซึ่งมีนัยไม่สิ้นสุด ยับยั้งอยู่หนึ่งสัปดาห์

ส่วนอาจารย์ฝ่ายอภิธรรมอธิบายว่า ที่ที่ทรงพิจารณาปกรณ์ทั้งเจ็ดนั่นเองเรียกว่ารัตนฆระ อรรถกถาว่าคำอธิบายทั้งสองแบบใช้ได้ จึงควรถือทั้งสองอย่าง ตั้งแต่นั้นมาที่นั้นจึงชื่อว่ารัตนฆรเจดีย์

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

ในสัปดาห์ที่สี่ ประทับในรัตนฆระทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ อัฏฐสาลินีอธิบายว่า ที่เรียกว่ารัตนฆระนั้นมิใช่เรือนที่สร้างด้วยรัตนะ แต่พึงเข้าใจว่าเป็นที่ที่ทรงพิจารณาปกรณ์ทั้งเจ็ด

ขณะทรงพิจารณาธัมมสังคณี รัศมียังไม่ซ่านออกจากพระสรีระ ทรงพิจารณาวิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ และยมก รัศมีก็ยังไม่ซ่านออก ครั้นทรงก้าวลงสู่มหาปกรณ์ เริ่มพิจารณาว่า เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย ฯลฯ อวิคตปัจจัย พระสัพพัญญุตญาณซึ่งพิจารณาสมันตปัฏฐานยี่สิบสี่ จึงได้ช่องเต็มที่ในมหาปกรณ์นั้นเอง เหมือนปลาใหญ่ชื่อติมิรปิงคละได้ที่ว่ายเต็มที่ก็แต่ในมหาสมุทรลึกแปดหมื่นสี่พันโยชน์เท่านั้น

เมื่อพระศาสดาทรงพิจารณาธรรมอันละเอียดสุขุมได้ตามสบายด้วยพระสัพพัญญุตญาณที่ได้ช่องแล้วเช่นนี้ ฉัพพรรณรังสีก็ซ่านออกจากพระสรีระ คือ สีเขียว (นีละ) สีเหลือง (ปีตะ) สีแดง (โลหิตะ) สีขาว (โอทาตะ) สีแดงเข้ม (มัญเชฏฐะ) และสีเลื่อมพราย (ปภัสสร)

หมายเหตุ: อัฏฐสาลินีกล่าวไว้ก่อนหน้านี้ด้วยว่า ตลอด ๒๑ วันแรกหลังตรัสรู้ ยังไม่มีรัศมีซ่านออกจากพระสรีระเลยแม้วันเดียว

ที่มา · อัฏฐสาลินี (อรรถกถาธัมมสังคณี) นิทานกถา · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

ในสัปดาห์ที่ห้า เสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังต้นอชปาลนิโครธ ประทับพิจารณาธรรมและเสวยวิมุตติสุขอยู่ที่นั่น

ขณะนั้นมารซึ่งติดตามหาช่องมาตลอดแต่ไม่พบข้อพลั้งพลาดใด ๆ ของพระสิทธัตถะ เกิดความเสียใจว่าบัดนี้พระสิทธัตถะพ้นวิสัยของตนแล้ว จึงนั่งที่ทางใหญ่ ขีดเส้นลงบนแผ่นดินทีละเส้นตามเหตุที่ตนไม่เหมือนพระสิทธัตถะ สิบเส้นแรกคือบารมีสิบประการที่ตนไม่ได้บำเพ็ญ อีกหกเส้นคือบารมีอันเป็นอุปนิสัยแก่ญาณหกประการที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น รวมสิบหกเส้น

ธิดามารสามนาง คือตัณหา อรดี และราคา ตามหาบิดา พบแล้วถามว่าเหตุใดจึงเศร้า มารตอบว่ามหาสมณะพ้นอำนาจของตนแล้ว ธิดาทั้งสามรับอาสาจะผูกมหาสมณะด้วยบ่วงราคะมาให้ แม้มารจะห้ามว่าบุรุษผู้นี้ไม่มีใครทำให้อยู่ในอำนาจได้ ก็ยังไปเฝ้าและทูลว่าจะขอบำเรอพระบาท พระผู้มีพระภาคไม่ทรงลืมพระเนตรแลดู ประทับเสวยสุขอันเกิดแต่วิเวกต่อไป

ธิดามารคิดว่าบุรุษชอบหญิงต่างวัยกัน จึงแปลงกายเป็นหญิงหลายร้อยรูป ตั้งแต่สาวรุ่นจนถึงหญิงวัยกลางคน เข้าไปเฝ้ารวมหกครั้ง พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงใส่พระทัย อรรถกถาบันทึกว่าอาจารย์บางพวกเล่าว่าทรงอธิษฐานให้นางเหล่านั้นฟันหักผมหงอก แต่ไม่ควรเชื่อ เพราะพระศาสดาไม่ทรงทำเช่นนั้น

พระผู้มีพระภาคตรัสให้หลีกไป ตรัสว่าการเช่นนี้ควรทำต่อหน้าผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ แต่ตถาคตละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว แล้วตรัสพระคาถาสองบทในพุทธวรรค ธรรมบท ว่าพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีร่องรอยแห่งกิเลส ใครจะนำไปด้วยร่องรอยอะไร ธิดามารจึงยอมรับว่าบิดาพูดจริง แล้วกลับไป

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

อรรถกถาอธิบายว่า ต้นไม้ที่เรียกว่ามุจลินท์คือต้นนีปะ (ฉบับแปลไทยว่าต้นจิก) เรียกอีกชื่อหนึ่งว่านิจุละ อาจารย์บางพวกว่าชื่อต้นไม้คือมุจละ แต่เรียกมุจลินท์เพราะเป็นไม้ใหญ่ที่สุดในป่า เมฆที่ตั้งขึ้นนั้นเป็นเมฆนอกฤดูในเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน ฝนตกไม่ขาดสายตลอดเจ็ดวัน มีลมหนาวพัดเม็ดฝนวนไปมา

พญานาคมุจลินท์เป็นนาคราชผู้มีอานุภาพมาก อยู่ในภพนาคใต้สระโบกขรณีใกล้ต้นมุจลินท์นั้นเอง เห็นพระผู้มีพระภาคประทับใต้ต้นไม้ใกล้ภพของตนขณะฝนตกพรำ จึงคิดว่าควรถวายที่พัก แม้จะสามารถเนรมิตปราสาทแก้วเจ็ดประการได้ แต่คิดว่าถ้าทำเช่นนั้นจะไม่ได้ถือเอากายของตนให้เป็นประโยชน์ จะขอทำการรับใช้พระทศพลด้วยกายของตนเอง แล้วขยายกายให้ใหญ่ ขดล้อมพระศาสดาเจ็ดรอบ และแผ่พังพานไว้เบื้องบน

อรรถกถาขันธกะว่าภายในวงขนดกว้างเท่าห้องเก็บของในโลหปราสาท ส่วนอรรถกถามัชฌิมนิกายว่ากว้างเท่าภายใต้โลหปราสาท พญานาคตั้งใจให้พระศาสดาประทับได้ตามอิริยาบถที่ต้องการ แต่พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ตามเดิมตลอดสัปดาห์ ที่นั้นเป็นดั่งเรือนยอดที่ปิดหน้าต่างและลงกลอนประตูสนิท

พญานาคคิดว่า ขอความหนาว ความร้อน และสัมผัสแห่งเหลือบยุงเป็นต้น อย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาค แม้ฝนตกพรำจะไม่มีความร้อน แต่หากเมฆเปิดเป็นช่วง ๆ ก็อาจร้อนได้ อาจารย์บางพวกว่าพญานาคทำวงขนดให้กว้าง เพื่อไม่ให้ไออุ่นจากกายของตนเบียดเบียนพระองค์ เมื่อรู้ว่าฟ้าโปร่งปราศจากเมฆแล้ว จึงคลายขนด ซ่อนรูปนาค จำแลงเป็นมาณพน้อยยืนถวายอภิวาท

ที่มา · ปรมัตถทีปนี (อรรถกถาอุทาน) มุจจลินทสูตร · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org

ในเจ็ดสัปดาห์นั้นไม่มีการล้างพระพักตร์ ไม่มีการชำระพระวรกาย ไม่มีการเสวยอาหาร ทรงอยู่ด้วยสุขในฌาน มรรค และผล ถึงวันที่สี่สิบเก้า ขณะประทับใต้ต้นราชายตนะ ทรงดำริจะล้างพระพักตร์ ท้าวสักกะนำผลสมอมาถวาย เสวยแล้วจึงมีการถ่ายพระบังคน จากนั้นท้าวสักกะถวายไม้สีฟันชื่อนาคลดาและน้ำล้างพระพักตร์ ทรงเคี้ยวไม้สีฟัน ล้างพระพักตร์ด้วยน้ำจากสระอโนดาต แล้วประทับอยู่ใต้ต้นราชายตนะต่อไป

ขณะนั้นพ่อค้าสองพี่น้องชื่อตปุสสะและภัลลิกะ เดินทางจากอุกกลชนบทไปมัชฌิมประเทศด้วยเกวียนห้าร้อยเล่ม เทวดาผู้เคยเป็นญาติของทั้งสองทำให้เกวียนหยุด และชักชวนให้ถวายอาหารแด่พระศาสดา ทั้งสองจึงนำข้าวสัตตุก้อนและขนมน้ำผึ้งเข้าไปถวาย บาตรเดิมได้หายไปตั้งแต่วันรับข้าวมธุปายาส พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่าพระตถาคตไม่รับอาหารด้วยมือ

ท้าวมหาราชทั้งสี่ทราบพระดำริ จึงนำบาตรแก้วอินทนิลมาถวาย ทรงปฏิเสธ จึงนำบาตรศิลาสีดั่งถั่วเขียวสี่ใบมาถวายแทน ทรงรับทั้งสี่ใบเพื่ออนุเคราะห์เทวดาทั้งสี่ วางซ้อนกันแล้วอธิษฐานให้เป็นใบเดียว บาตรทั้งสี่รวมเป็นใบเดียวขนาดกลาง เหลือเพียงรอยเส้นที่ขอบปากบาตร ทรงรับอาหารด้วยบาตรนั้น เสวยแล้วทรงอนุโมทนา

สองพี่น้องถึงพระพุทธและพระธรรมเป็นสรณะ เป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะสอง แล้วทูลขอสิ่งที่จะได้ไว้บูชา พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียรด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วประทานพระเกศาธาตุ ทั้งสองนำพระเกศาธาตุไปบรรจุในเจดีย์ที่สร้างขึ้นในเมืองของตน

จากนั้นเสด็จกลับไปประทับที่ต้นอชปาลนิโครธ ทรงพิจารณาความลึกซึ้งของธรรมที่ตรัสรู้ จนท้าวสหัมบดีพรหมพาเทวดาและพรหมจากหมื่นจักรวาลมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรม

ที่มา · นิทานกถา (สันติเกนิทาน) ในอรรถกถาชาดก หน้า ๗ · ฉบับแปลภาษาไทย: 84000.org